Nieśmiertelny i zawsze interesujący ludzi problem miłości znalazł żyzny grunt w poezji tego okresu, poezji romantycznej. Czytelnicy na pewno zetknęli się z miłosnymi lirykami Słowackiego czy Mickiewicza. Miłość była w nich traktowana jako osobna „sztuka życia" i najwyższe osiągnięcie ducha, była kluczem do poznania wiekuistych tajemnic, obowiązkiem i bohaterstwem. W literaturze zachodnio-europejskiej taki obraz miłości przyniosła nam nie tylko poezja, ale i powieść romantyczna. W Polsce w zasadzie takiej powieści nie mamy. W pewnym tylko okresie bardzo jej wątłe rysy dostrzegamy w powieściopisarstwie Kraszewskiego w okresie poprzedzającym Całe życie biedna - ale nie były to powieści dojrzałe i też zostały szybko zapomniane.
Mówimy o tym historycznym tle dlatego, aby uzasadnić uprzednio postawioną tezę, że ukazanie się powieści Całe życie biedna było rzeczywiście czymś nowym i niezwykłym.
Interesująca nas powieść wyrosła przede wszystkim z zupełnie innych źródeł aniżeli oba nurty pozostałe (i nieco wcześniejsze). Wyrosła z bezpośredniej obserwacji życia. Kraszewski ustrzegł się wielu niebezpieczeństw. Uwolnił się przede wszystkim od obowiązującego schematu powieści, u którego końca stał „ołtarz lub marmurowy grób", i właśnie zaczął pisać powieści od tego miejsca, w którym kończyła się powieść wcześniejsza. Kraszewski pierwszy w polskim powieściopisarstwie dostrzegł poważne problemy psychologiczne w życiu ludzi i to po fakcie i dookoła faktu tak ważnego, jak związek małżeński, i problemy te przedstawił zgodnie ze stanem swoich obserwacji i przemyśleń. Nie tylko nie moralizował, ale przeciwnie postawił przed oczyma społeczeństwa zupełnie odkłamany obraz współczesnych stosunków. Nie tylko go opisał, ale go bardzo prawdziwie ocenił. Słuszny był również kierunek uderzenia pisarza. Walka o osobistą wolność kobiety, postulat wychowywania w kobiecie człowieka -były przejawem epoki nadchodzącej, burżuazyjnych pojęć społecznych. „Jeżeli odzwierciedlenie życia jest wierne, jest równocześnie i narodowe". Powieść Kraszewskiego była wierna. W sumie więc młodzieńczy i mało znany utwór odpowiadał zadaniom, jakie przed pisarzem stawiała epoka. Całe życie biedna jako pierwsza „powieść narodowa" zasługuje na przypomnienie szerokim kołom czytelniczym.
NOTA WYDAWNICZA
Wydanie niniejsze opiera się na autoryzowanym wydaniu zbiorowym dzieł z 1874 roku. Modernizację tekstu ogranicza się do wprowadzenia obowiązujących obecnie zasad ortografii i interpunkcji oraz do zamiany dawnej końcówki biernika rzeczowników miękkotematowych rodzaju żeńskiego - ą na końcówkę współczesną - ę; np. opinią na opinię. Poprawiono również jawne omyłki druku.
Zachowano natomiast wszystkie pozostałe formy gramatyczne staropolskie oraz prowin-cjonalizmy bardzo charakterystyczne dla języka Kraszewskiego (np. narzędnik l. mn. z końcówką y: słowy dziś słowami, z gotowymi zapisy dziś zapisami itd.).