SŁÓWKO AUTORA
Odczytując dziś tę powieść, możebyśmy gotowi zgodzić się na zdanie recenzenta (p. K. Podwysockiego), który sprawozdanie o niej zakończył pytaniem: czy warto się jej było rodzić? A jednak tę próbę, która na dwa wydania w krótkim przeciągu zasłużyła, umieszczamy w nowym zbiorze z pokorą, z uśmiechem: - jako miłą pamiątkę młodszych czasów.
Była to jedna z pierwszych powieści naszych, wydanych w zbiorze szkiców Zawadzkiego; grzechem jej może zbyt wiernie odtworzona rzeczywistość, charaktery zarysowane jaskrawo, a jedna Anna aureolą swojego nieszczęścia nie może posępnego obrazu rozjaśnić. Zbudowaliśmy ją na jakimś opowiadaniu rzeczywistego wypadku, ale postacie są nasze aż do zbytku rażąco i przykro pospolite.
Kto świat widział z różnych stron jego, nie zaprzeczy, że ludzi w nim takich bywało dosyś, że i podkomorzyny, i Bałabanowicze się trafiali, i pan Mateusz mutatis mutandis4 chodził u nas po świecie, i taki sędzia, nie gorzki, nie słodki, często się nastręczał. Może jednak wybrane typy zbyt są wyraziste, i wadę tę uznając sami, prosimy o pobłażanie. Mauluczki ten wizerunek wiejski z dobitności kilku charakterów jakąś wartość mieć może.
Jakkolwiek niewiele upłynęło czasu od napisania tej powieści, potrzegamy sami, że wielka zaszła zmiana w obyczajach naszych i zewnętrznym objawie życia. Dziś mniej mamy tych ekscentrycznie nacechowanych fizjonomij: wszystko się jakoś zatarło, wygładziło, stało przy-zwoitszym i nie tak bijącym w oczy. Dla malarza i powieściopisarza trudność tym większa w pochwyceniu jednostajnego na pozór oblicza społeczności.
Zarzucają powszechnie nowej szkole, że zuchwale sięga do głębi duszy i tłumaczy człowieka, ale cóż ma począć, gdy ta cywilizacja niwelująca nic nie zostawia, za co by pochwycić, z czego by ją odmalować można. Wszyscyśmy do siebie podobni jak dwie krople wody, a zaprawdę - nieciekawi, trzeba się trochę wedrzeć w człowieka, żeby dobadać różnic i piętn ukrytych. Powieść nasza jest pozostałością czasów, w których nie tak się jeszcze poprzebierali ludzie za modne z dziennika paryskiego figurki.
Żytomierz, dnia 18 września 1856roku.
Mutatis mutandis (przysł, łac.) - zmieniwszy to, co powinno być zmienione