Rozdział VI11
O REINKARNACJI, CZYLI WCIELENIACH PONOWNYCH Czym jest pamięć według nauki teozoficznej?
Pytanie: Najtrudniej wam będzie wyjaśnić i dać rozsądne dowody dla poparcia tego wierzenia. Dotychczas nie udało się żadnemu teozofowi przytoczyć choćby jednego dowodu, który by mógł przezwyciężyć mój sceptycyzm. Zwłaszcza że przeciw teorii reinkarnacji przemawia fakt, iż nie znaleziono dotąd człowieka, który by pamiętał, że poprzednio żył, a tym bardziej, kim mógł być w ubiegłym życiu.
Odpowiedź: Widzę, iż powtarzacie to samo stare zastrzeżenie: brak w każdym z nas pamięci o jakimkolwiek żywocie poprzednim, l sądzicie, że to obala naszą naukę? Ja powiadam, iż bynajmniej jej nie obafa, a w każdym razie to zastrzeżenie nie wyczerpuje przedmiotu.
Pytanie: Chciałbym usłyszeć wasze argumenty.
Odpowiedź: Jest ich niewiele i są krótkie. Ale jeśli weźmiecie pod uwagę, iż psychologowie współcześni nie są w stanie wyjaśnić światu samej natury umysłu i określić jego cech potencjalnych oraz wyższych stanów, będziecie musieli przyznać, iż wasze zastrzeżenia
są oparte na przyjętych a priori wnioskach, które wyciągacie przede wszystkim z drugorzędnych i ubocznych dowodów. Czymże jest w waszym pojęciu pamięć?
Pytanie: Tym, za co ją ma ogólnie przyjęta definicja: zdolnością naszego umysłu do pamiętania i zachowywania wiedzy o uprzednich czynach, myślach i zdarzeniach.
Odpowiedź: Ale dodajcie, proszę, że zachodzi duża różnica między trzema rodzajami pamięci; poza pamięcią właściwą mamy: pamiętanie (remembmnce), przypominanie (recollection) i zdolność wspominania (reminiscence). Czy zastanawialiście się nad różnicą, jaka pomiędzy nimi zachodzi? Pamięć to przecież nazwa ogólna.
Pytanie: Jednak te (rży odmiany są chyba synonimami.
Odpowiedź: W istocie synonimami nie są, w każdym razie nie w filozofii. Pamięć jest po prostu wrodzoną władzą myślących istot, nawet zwierząt, zdolnością odtwarzania przeszłych wrażeń przez asocjację pojęć, wywołaną głównie przez widzialne przedmioty lub jakiekolwiek oddziaływanie na zewnętrzne organy naszych zmysłów. Pamięć jest władzą zależną całkowicie od mniej lub więcej zdrowego i normalnego działania naszego fizycznego mózgu; pamiętanie i przypominanie są właściwościami i służkami pamięci. Ale zdolność wspominania jest czymś zgoła innym; tę współcześni psychologowie określają jako coś pośredniego pomiędzy pamiętaniem a przypominaniem, albo nazywają też:
"Świadomym procesem przywoływania przeszłych zdarzeń, ale bez bezpośrednie; asocjacji i wyraźnego związku z jakimś poszczególnym przedmiotem, co charakteryzuje przypomnienie".
Locke, mówiąc o pamiętaniu i przypominaniu, tak je określa: